როგორ დავწეროთ პრაქტიკის ანგარიში: სტრუქტურა, დღიური და შეფასება

საქართველოს უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში პრაქტიკის ანგარიშისა და დღიურის ერთიანი ეროვნული სტანდარტი არ მოქმედებს. თითოეული უნივერსიტეტი საკუთარ წესებს აწესებს, ბევრ დეტალს (ხანგრძლივობას, ქულათა განაწილებას, ვადებს) კი ხშირად კონკრეტული პროგრამის პრაქტიკის სილაბუსი განსაზღვრავს. ეს კონსპექტი ცხრა ქართული უნივერსიტეტის ოფიციალურ წესებსა და დოკუმენტებზე დაყრდნობით აჯამებს დღიურის წარმოების წესებს, ანგარიშის სტრუქტურას, ტექნიკურ პარამეტრებსა და შეფასების პროცედურებს.

რატომ არ არსებობს პრაქტიკის ანგარიშის ერთიანი სტანდარტი საქართველოში?

საქართველოში პრაქტიკის ანგარიშის ერთიანი ეროვნული შაბლონი არ არსებობს, რის გამოც ყველა ძირითად პარამეტრს ინდივიდუალური უნივერსიტეტები, ფაკულტეტები თუ სკოლები ადგენენ. პრაქტიკის ხანგრძლივობას, შეფასების კრიტერიუმებს, ქულების განაწილებასა და მინიმალურ ზღვარს აქ განხილული წესების უმეტესობა კონკრეტული პროგრამის პრაქტიკის სილაბუსს ანდობს, IBSU-ში კი პრაქტიკის მოცულობა კრედიტებში საგანმანათლებლო პროგრამით განისაზღვრება.

უნივერსიტეტების დებულებების შედარება ცხადყოფს, რომ მიდგომები ერთმანეთისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდება. მაგალითად, ნაშრომის მინიმალური მოცულობა და ტექნიკური გაფორმების ზუსტი წესები დებულების დონეზე მხოლოდ საქართველოს ტექნიკურ უნივერსიტეტსა (სტუ) და ქართულ-ამერიკულ უნივერსიტეტშია (ქაუ) გაწერილი. უნივერსიტეტ ალტერბრიჯში კი მოცულობა სიტყვების რაოდენობითაა დაკონკრეტებული.

სხვაობა შეიმჩნევა ტერმინოლოგიაშიც. უნივერსიტეტის მხრიდან პროცესის კოორდინატორს ყველგან „პრაქტიკის ხელმძღვანელი“ ეწოდება, ხოლო უშუალოდ ორგანიზაციაში სტუდენტის ზედამხედველს უმეტეს სასწავლებლებში (ქაუ, CUE, ევროპის უნივერსიტეტი, ალტერბრიჯი, ალტე, სეუ) „მენტორს“ უწოდებენ. სტუ-ს დებულებაში იგი მოხსენიებულია როგორც „პრაქტიკის ობიექტის მიერ დანიშნული ხელმძღვანელი“, შავი ზღვის საერთაშორისო უნივერსიტეტში (IBSU) კი - „პრაქტიკის ზედამხედველი“.

აღსანიშნავია, რომ აქ განხილული დოკუმენტებიდან არცერთი არაფერს ამბობს ხელოვნური ინტელექტის (AI) გამოყენებაზე. არცერთ მათგანში არ არის მითითებული ციტირების სტილი ან ანგარიშის ჩაბარების კონკრეტული თარიღები: სტუ-ს წესით, ანგარიშის მომზადებისა და დაცვის ვადები პრაქტიკის სილაბუსში უნდა იყოს, ანგარიშის გასაფორმებლად კი სტუდენტს პრაქტიკის ბოლოს ორი ან სამი დღე გამოეყოფა.

როგორ იწარმოება პრაქტიკის დღიური და რა მოვალეობები აქვთ მხარეებს?

პრაქტიკის დღიურში სტუდენტი შესრულებულ სამუშაოს, აქტივობებსა და მიღწეულ შედეგებს აღწერს: სტუ-ში ყოველდღიურად, ალტერბრიჯში ყოველკვირეულად ან/და ეტაპების მიხედვით. სტუ-ს, ქაუ-სა და CUE-ს წესებით დღიურზე ორივე მხარის ხელმოწერაა საჭირო: პრაქტიკის ობიექტის მხრიდან ხელმძღვანელის (მენტორის) და უნივერსიტეტის პრაქტიკის ხელმძღვანელის.

სტუ-ს წესის მიხედვით, დღიური იწარმოება ხელით, ყოველდღიურად და მოიცავს პრაქტიკის ვადებს, ობიექტის დასახელებას, სამუშაოს შინაარსსა და ორივე ხელმძღვანელის ხელმოწერებს. ქაუ-ში სტუდენტი ვალდებულია დღიური ყოველი კვირის ბოლოს წარუდგინოს მენტორს, ხელმოწერის მიღების შემდეგ კი - პრაქტიკის ხელმძღვანელს.

ევროპის ცენტრალური უნივერსიტეტის (CUE) და ევროპის უნივერსიტეტის 2020 წლის წესების მიხედვით, დღიურის შევსება მკაფიოდ არის გადანაწილებული: სილაბუსით განსაზღვრულ სამუშაოსა და საათებს ავსებს უნივერსიტეტის ხელმძღვანელი, რეალურად შესრულებულ სამუშაოსა და დროს აღრიცხავს სტუდენტი (რასაც ხელმოწერით ადასტურებს მენტორი), ხოლო მენტორის შეფასების ნაწილს თავად მენტორი ავსებს.

ალტერბრიჯის დებულებით, დღიურში მოკლედ აღიწერება სამოქმედო გეგმით დასახული მიზნები, ამოცანები, ეტაპები და შესრულების ინდიკატორები, რეკომენდებულია ხელშემშლელი/ხელშემწყობი ფაქტორების მითითებაც, ფინალური ანგარიშის მომზადებამდე კი სტუდენტი დასრულებულ დღიურს თვითშეფასებით წარადგენს. სტუ-ს წესი ითვალისწინებს სტუდენტის დახასიათებასაც, რომელსაც პრაქტიკის დამთავრების შემდეგ ობიექტის მიერ დანიშნული ხელმძღვანელი ადგენს.

როგორია პრაქტიკის ანგარიშის სტრუქტურა, მოცულობა და ტექნიკური გაფორმება?

პრაქტიკის ანგარიში წერითი ნაშრომია, რომელიც სტუდენტის მიერ შესწავლილ საკითხებს, ორგანიზაციის დახასიათებასა და შესრულებული საქმიანობის ანალიზს აჯამებს. ანგარიშის მოცულობასა და გაფორმებას წესის დონეზე მხოლოდ სტუ და ქაუ ადგენენ, ალტერბრიჯის ანგარიშის ფორმაში კი ცალკეული ნაწილებისთვის სიტყვების რაოდენობაა მითითებული.

სტუ-ს რეგულაციით, ანგარიშის სტრუქტურა მოიცავს შესავალს (ობიექტის დანიშნულება და მოკლე დახასიათება), სამუშაო უბნების აღწერას, შესრულებული სამუშაოს ანალიზს (მათ შორის ინდივიდუალურ დავალებას), დასკვნებს, წინადადებებს, გამოყენებულ წყაროებსა და სარჩევს. ნაშრომის მოცულობა უნდა იყოს არანაკლებ 15 გვერდი (დანართების გარეშე).

ქაუ-ს მოთხოვნებით, ანგარიში უნდა შედგებოდეს თავფურცლისგან, პრაქტიკის ობიექტის აღწერისგან (სამართლებრივი ფორმა, სფერო, პროდუქცია, მომხმარებლები), საქმიანობის ანალიზისა (შესრულებული ფუნქციები, უნარები, სირთულეები) და დასკვნებისგან. აქ მინიმალური მოცულობა 10 გვერდია დანართების გარეშე.

ტექნიკური თვალსაზრისით, სტუ-სა და ქაუ-ში ნაშრომი იბეჭდება A4 ფორმატის ფურცლის ცალ გვერდზე, შრიფტით Sylfaen (ზომა 12), 1.5 ინტერვალით. გვერდის ნომრების ზომა უნდა იყოს მინიმუმ 10, ხოლო მინდვრები - მარცხნივ 30 მმ, დანარჩენ მხარეებზე კი 20 მმ.

როგორ ფასდება პრაქტიკა და რა წესით მიმდინარეობს ანგარიშის დაცვა?

ქაუ-ს, ალტერბრიჯის, CUE-სა და ალტეს წესებით პრაქტიკა 100-ქულიანი სისტემით ფასდება და დადებითი შეფასება 51 ქულიდან იწყება (ალტეში - ან სილაბუსით დადგენილი მინიმალური ქულიდან). შეფასება შუალედური და დასკვნითი ნაწილებისგან შედგება: ქაუ-ში შუალედური შეფასება დღიურის ყოველკვირეული შეფასებაა, CUE-სა და ალტერბრიჯში - პრაქტიკის ხელმძღვანელისა და მენტორის შეფასებები. დასკვნითი შეფასება ქაუ-ში ანგარიშის შეფასებაა, სტუ-ში, CUE-ში, ალტერბრიჯსა და IBSU-ში კი - ანგარიშის დაცვა.

ქულების კონკრეტული განაწილება წესის დონეზე მხოლოდ სტუ-სა და ალტერბრიჯს აქვთ გაწერილი (შუალედური 60 ქულა + დასკვნითი 40 ქულა). ალტერბრიჯში შუალედურ 60 ქულას პრაქტიკის ხელმძღვანელი (დღიური 10 + შუალედური ანგარიში 20) და მენტორი (30) წერენ, 40 ქულას კი დაცვის კომისია. სტუ-ში, როდესაც პრაქტიკა სააუდიტორო მეცადინეობებს ემთხვევა, ტარდება ყოველკვირეული შეფასება (მაქსიმუმ 4 ქულა: დღიური 2, გამოკითხვა 2), ხოლო შუალედური მინიმალური ზღვარი 30 ქულაა. დასკვნითი დაცვისას ბაკალავრიატისთვის მინიმალური ზღვარია 25% (10 ქულა), მაგისტრატურისთვის კი - 50% (20 ქულა). დაცვის ქულა სტუ-ში ფორმულით S = 8 × M გამოითვლება, სადაც M არის კრიტერიუმების მიხედვით მიღებული ქულა 0-დან 5-მდე (მაქსიმუმი 8 × 5 = 40). როცა პრაქტიკა სააუდიტორო მეცადინეობებს არ ემთხვევა, სტუ-ში შეფასება სილაბუსში აღწერილი წესით ხდება.

დაცვის პროცედურები უნივერსიტეტების მიხედვით მკვეთრად განსხვავდება:

• სტუ: სტუდენტი ნაშრომს უშუალოდ პრაქტიკის ხელმძღვანელის წინაშე იცავს.
• CUE, ევროპის უნივერსიტეტი (2020 წლის წესი) და ალტერბრიჯი: დაცვა დეკანის წარდგინებით, რექტორის ბრძანებით დამტკიცებული 3–7-წევრიანი კომისიის წინაშე ტარდება (ალტერბრიჯში დაცვას 10-15 წუთი ეთმობა). ამ კომისიაში პრაქტიკის ხელმძღვანელი და მენტორი არ შეიძლება შედიოდნენ. შეფასება კომისიის წევრთა ქულების საშუალო არითმეტიკულით დგინდება.
• IBSU: კომისიის შემადგენლობაში შედიან პროგრამის ხელმძღვანელი, დარგის სპეციალისტები და თავად პრაქტიკის ხელმძღვანელიც.
• ქაუ: დაცვა წესში საერთოდ არ არის: დასკვნითი შეფასება სკოლის მიერ დანიშნული ხელმძღვანელის მიერ ანგარიშის შეფასებაა.

თუ შედეგი უარყოფითია: CUE-ს, ევროპის უნივერსიტეტისა და ალტერბრიჯის წესებით FX-ის (41-50 ქულა) მიღებისას სტუდენტს ანგარიშის პრეზენტაცია და დაცვა დამატებითი გამოცდებისთვის განსაზღვრულ ვადებში შეუძლია, F-ის (40 ქულა და ნაკლები) შემთხვევაში კი პრაქტიკა თავიდან უნდა გაიაროს. სტუ-ში სტუდენტი, რომელიც პრაქტიკის პროგრამას ვერ შეასრულებს ან ანგარიშის დაცვაზე უარყოფით შეფასებას მიიღებს, პრაქტიკას ხელახლა გადის.

როგორ რეგულირდება დასაქმებული სტუდენტების პრაქტიკა და პლაგიატის საკითხი?

პროფესიით დასაქმებულ სტუდენტებს გარკვეულ უნივერსიტეტებში ეძლევათ შესაძლებლობა, სამუშაო ადგილი პრაქტიკის ობიექტად ჩაითვალონ. აქ განხილული პრაქტიკის წესები პლაგიატს არ ახსენებენ: პრაქტიკის ანგარიშს პირდაპირ მხოლოდ სამცხე-ჯავახეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პლაგიატის დებულება ასახელებს.

ალტე უნივერსიტეტის ბაკალავრიატის დებულებით, სპეციალობით მომუშავე სტუდენტს შეუძლია პრაქტიკა იმ დაწესებულებაში გაიაროს, სადაც მუშაობს, კრედიტი კი ჩაეთვლება, თუ სილაბუსით გათვალისწინებულ ყველა მოთხოვნას შეასრულებს. სეუ-ში სპეციალობის შესაბამისი პროფესიით დასაქმებულ სტუდენტს, სათანადო დოკუმენტაციის წარდგენისას, ძირითად სამუშაო ადგილას მუშაობა შეიძლება პრაქტიკად უღიარდეს. სეუ-ში პრაქტიკა საფეხურების მიხედვითაა განაწილებული: ბაკალავრიატში VII ან VIII სემესტრში, მაგისტრატურაში - III სემესტრში, ხოლო სამართლის სამაგისტრო კლინიკა - II სემესტრში. CUE-ს დებულება კი ითვალისწინებს პროგრამიდან გამომდინარე პრაქტიკისგან გათავისუფლების შესაძლებლობასაც.

აკადემიური კეთილსინდისიერების მხრივ, სამცხე-ჯავახეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პლაგიატის დებულება პირდაპირ მიუთითებს, რომ სტუდენტის წერითი ნაშრომები, მათ შორის პრაქტიკის ანგარიშიც, მოწმდება Moodle-ში ინტეგრირებული Turnitin-ის პროგრამით. პლაგიატზე ეჭვის ან მისი დადასტურებისას, თუ ეს სტუდენტისთვის პირველი შემთხვევაა, პედაგოგი მას კონსულტაციას უწევს და ნაშრომის ხელახლა წარსადგენად მაქსიმუმ ორკვირიან ვადას აძლევს. თუ განმეორებით წარდგენილ ნაშრომში ლექტორის ყველა შენიშვნა გათვალისწინებული არ არის, შესაბამისი კომპონენტი არ ფასდება და ლექტორი ამის შესახებ ფაკულტეტის საბჭოს ატყობინებს. მსგავსების დასაშვები პროცენტი პრაქტიკის ანგარიშისთვის არცერთ დოკუმენტში მითითებული არ არის.

ხშირად დასმული კითხვები

არსებობს თუ არა პრაქტიკის ანგარიშის ერთიანი სტანდარტი საქართველოში?

საქართველოში ერთიანი ეროვნული სტანდარტი არ მოქმედებს. თითოეული უნივერსიტეტი საკუთარ წესს ადგენს, ხანგრძლივობის, ვადებისა და შეფასების კრიტერიუმების დეტალებს კი ხშირად კონკრეტული პროგრამის პრაქტიკის სილაბუსი განსაზღვრავს. ამიტომ შენი პროგრამის სილაბუსი და პრაქტიკის ხელმძღვანელის მოთხოვნები ყოველთვის გადაამოწმე.

რა განსხვავებაა პრაქტიკის ხელმძღვანელსა და მენტორს შორის?

პრაქტიკის ხელმძღვანელი უნივერსიტეტის (სკოლის/ფაკულტეტის) მიერ დანიშნული პირია, რომელიც პრაქტიკას უნივერსიტეტის მხრიდან ხელმძღვანელობს და სტუდენტს აფასებს. მენტორი (ან ობიექტის ხელმძღვანელი/ზედამხედველი) ორგანიზაციის თანამშრომელია, რომელიც წარმართავს ყოველდღიურ სამუშაოს და ხელს აწერს დღიურს.

რა მოცულობის უნდა იყოს პრაქტიკის ანგარიში?

მოცულობა უნივერსიტეტის წესებზეა დამოკიდებული. სტუ-ს მოთხოვნით, ნაშრომი უნდა იყოს არანაკლებ 15 გვერდი დანართების გარეშე, ქაუ-ში - არანაკლებ 10 გვერდი, ხოლო ალტერბრიჯში მოცულობა რეგულირდება სიტყვების ლიმიტით თითოეული თავისთვის.

როგორ ტარდება პრაქტიკის ანგარიშის დაცვა?

სტუ-ში დაცვა ხდება უშუალოდ პრაქტიკის ხელმძღვანელის წინაშე. CUE-ში, ევროპის უნივერსიტეტში (2020 წლის წესი) და ალტერბრიჯში ანგარიშს 3–7-წევრიანი კომისიის წინაშე იცავ (პრაქტიკის ხელმძღვანელი და მენტორი მასში ვერ შედიან), IBSU-ში კომისიაში პრაქტიკის ხელმძღვანელიც შედის, ქაუ-ს წესში კი დაცვა საერთოდ არ არის.

შეიძლება თუ არა სამუშაო ადგილის პრაქტიკად ჩათვლა?

ზოგან კი. ალტეში (ბაკალავრიატი) სპეციალობით მომუშავე სტუდენტს პრაქტიკის გავლა სამუშაო ადგილზე შეუძლია, თუ სილაბუსის ყველა მოთხოვნას შეასრულებს, სეუ-ში კი პროფესიით დასაქმებულ სტუდენტს სათანადო დოკუმენტაციის წარდგენისას ძირითად სამუშაო ადგილას მუშაობა შეიძლება პრაქტიკად უღიარდეს.

როგორ მოწმდება პრაქტიკის ანგარიში პლაგიატზე?

სამცხე-ჯავახეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დებულებით, პრაქტიკის ანგარიში მოწმდება Turnitin-ის პროგრამით. პლაგიატზე ეჭვის პირველ შემთხვევაში სტუდენტს ნაშრომის ხელახლა წარსადგენად მაქსიმუმ ორკვირიანი ვადა ეძლევა, ხოლო თუ განმეორებით წარდგენილ ნაშრომში ლექტორის შენიშვნები სრულად არ არის გათვალისწინებული, კომპონენტი არ ფასდება.